तानसेन। पाल्पा जिल्लाको बगनासकाली गाउँपालिका वडा नं. ५, दर्लमडाँडामा अवस्थित दर्लम महाकाली मन्दिर यस क्षेत्रकै एक ऐतिहासिक, धार्मिक तथा पर्यटकीय धरोहरको रूपमा परिचित छ। प्राकृतिक सुन्दरताले सजिएको उच्च डाँडामा रहेको यस मन्दिरले धार्मिक आस्था मात्र होइन, आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटनको प्रवर्द्धनमा समेत महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याउँदै आएको छ।
ऐतिहासिक पृष्ठभूमि तथा स्थापनाः
दर्लम महाकाली मन्दिरको स्थापनाको इतिहास निकै पुरानो र रोचक छ। स्थानीय जनश्रुति र इतिहास अनुसार, विक्रम संवतको १९ औं शताब्दीतिर यस स्थानमा वनजङ्गलको बीचमा एउटा सानो थान वा शिलाको रूपमा महाकालीको पूजाआजा सुरु गरिएको थियो। भनिन्छ, सुरुका दिनहरूमा स्थानीयलाइ चामत्कारिक र अनौठा घटनाहरू देखेपछि यस स्थानलाई पवित्र शक्तिका रूपमा पुज्न थालिएको हो। पछि स्थानीय बासिन्दाहरूको सक्रियता, श्रमदान र विभिन्न दाताहरूको आर्थिक सहयोगमा यहाँ भव्य मन्दिरको निर्माण गरियो र महाकालीको मूर्ति स्थापना गरियो। अहिले नियमित र नृत्य पूजा हुनुका साथै बडादशैं, चैतेदशै जस्ता पर्वमा भक्तजनकाे भीड लाग्ने गर्दछ ।
धार्मिक तथा सांस्कृतिक महिमाः
दर्लम महाकालीलाई शक्तिकी देवीको रूपमा पूजा गरिन्छ, जहाँ महाकालीका साथै महासरस्वती र महालक्ष्मीको पनि आराधना हुने गर्दछ। यहाँ साँचो मनले प्रार्थना गर्दा दुःखकष्ट नाश हुने, संकट टर्ने र चिताएको मनोकांक्षा पूरा हुने जनविश्वास रहेको छ। प्रत्येक वर्षको बडादसैं र चैते दसैंको नवरात्रमा यहाँ विशेष पूजा र भव्य मेला लाग्ने गर्दछ भने, प्रत्येक महिनाको अष्टमी र पूर्णिमाका दिन पनि भक्तजनहरूको ठूलो घुइँचो लाग्छ। मन्दिर उच्च डाँडामा अवस्थित भएकाले यहाँबाट पाल्पाका रमणीय पहाडी शृङ्खला, कुहिरोको सागर र बग्दै गरेको पवित्र कालीगण्डकी नदीको सुन्दर दृश्य नियाल्न सकिन्छ, जसले गर्दा यो ठाउँ आध्यात्मिक शान्ति र ध्यानका लागि पनि उत्तिकै उत्तम मानिन्छ।
हालको सञ्चालन र व्यवस्थापनः
मन्दिरको दैनिक पूजाआजा, संरक्षण र विकासका लागि स्थानीय अग्रजहरूको सहभागितामा गठित मन्दिर व्यवस्थापन समिति क्रियाशील रहेको छ। समितिले नियमित रूपमा पुजारीको व्यवस्था गरी दैनिक नित्य पूजा, भोग र साँझको आरती सञ्चालन गर्दै आएको छ। मन्दिर सञ्चालनको मुख्य आर्थिक स्रोत भक्तजनहरूले चढाएको भेटी, दान र विभिन्न दाताहरूबाट प्राप्त हुने सहयोग नै हो। हाल मन्दिर परिसरमा धर्मशाला, खानेपानी, शौचालय, र बस्नका लागि प्रतीक्षालयहरू निर्माण गरिएका छन् भने भक्तजनहरूको सहजताका लागि मन्दिरसम्म पुग्ने पदमार्ग र सडक मार्गको समेत विकास गरिएको छ।
स्थानीय तहबाट भएका प्रयास र सहयोगः
मन्दिरलाई गाउँपालिकाकै एक प्रमुख धार्मिक पर्यटकीय क्षेत्रको रूपमा विकास गर्न बगनासकाली गाउँपालिका र वडा नं. ५ को कार्यालयले विशेष चासो दिँदै आएका छन्। गाउँपालिकाले मन्दिरसम्म पुग्ने पहुँच मार्गको स्तरोन्नति गर्न, घुम्तीहरू सुधार्न र हिँडेर जाने भक्तजनका लागि सिँढी निर्माण जस्ता विषयमा सहयाेग गर्दै आएको छ। यसका साथै स्थानीय सरकारले गाउँपालिकाको पर्यटकीय सूचीमा दर्लम महाकालीलाई समेटेर यसको प्रचार-प्रसारमा सहयोग पुर्याएको छ ।
मेला लागेका बेला तथा ठूला पर्वहरूमा शान्ति सुरक्षा, खानेपानी र सरसफाइको व्यवस्थापनका लागि समन्वयकारी भूमिका खेल्दै आएको छ। मन्दिर क्षेत्रलाई थप व्यवस्थित बनाउन, भ्यु-टावर निर्माण गर्न र वनभोज स्थल तथा बगैंचाहरूको विकास गर्न स्थानीय तहले दीर्घकालीन गुरुयोजना निर्माणमा समेत जोड दिएको छ।
निष्कर्षः
बगनासकाली गाउँपालिकाको गौरव दर्लम महाकाली मन्दिर प्राकृतिक सुन्दरता र धार्मिक आस्थाको एउटा अनुपम त्रिवेणी हो। स्थानीय तह र मन्दिर व्यवस्थापन समितिको संयुक्त प्रयासले यस क्षेत्रको भौतिक पूर्वाधारमा सुधार त भएको छ, तर आगामी दिनमा यसलाई राष्ट्रिय स्तरमा अझ बढी चिनाउन थप डिजिटल प्रचार र व्यवस्थित विकासको आवश्यकता देखिन्छ।
याे मन्दिरमा धार्मिक पर्यटक भित्र्याएर स्थानीयकाे अाम्दानी बढाने र राेजगारी सृजना गराउनेतर्फ जाेड दिनुपर्ने देखिन्छ ।
