पाल्पा जिल्लाको रिब्दीकोट गाउँपालिका-५, कुसुमखोलामा अवस्थित जलेश्वर मन्दिर धार्मिक, प्राकृतिक र ऐतिहासिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण गन्तव्य हो। यस क्षेत्रलाई प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्यको रूपमा विकास गर्ने पर्याप्त सम्भावना रहेको छ।
१. परिचय र भौगोलिक अवस्थिति
जलेश्वर मन्दिर रिब्दीकोट गाउँपालिकाको पर्यटकीय आकर्षणको केन्द्र बन्न सक्ने देखिन्छ। यो मन्दिर जिल्ला सदरमुकाम तानसेनदेखि करिब २२ किलोमिटर पश्चिम र भैरवस्थान मन्दिरदेखि करिब १२ किलोमिटर पश्चिम-दक्षिणमा रहेको छ। वडा नं ७ को बतासे बजारबाट करिब डेढ किलोमिटर दक्षिणमा पर्ने यो मन्दिर बतासे – ठिमुरे सडक खण्डको देब्रे साइडमा अवस्थित छ।
यो स्थानको ऐतिहासिकता पुरानो रहेको मानिन्छ। मन्दिरमा चढाइएको एउटा घण्टमा संवत् १९८० साल माघ २८ उल्लेख गरिएकाले मन्दिरको स्थापना निकै पुरानो हुनुपर्छ भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ। मन्दिरको गूठीको नाममा ६५ रोपनी जग्गा रहेको छ। यस मन्दिरमा हरेक वर्ष महाशिवरात्रीमा ठूलो मेला लाग्ने गर्दछ र यो क्षेत्र एक प्रसिद्ध वनभोज स्थल पनि हो। यसका साथै, यो क्षेत्र साविकका ७ वटा गाविसको खानेपानीको मुहान समेत रहेकोले वातावरणीय रूपमा यसको महत्त्व बढेको छ।
२. धार्मिक तथा ऐतिहासिक
जलेश्वर मन्दिरको स्थापनासँग जोडिएका केही किंवदन्ती प्रचलित छन्। एउटा विश्वासअनुसार बालपुरी स्वामी पूजाका निम्ति दिनदिनै रिडी गै नुहाउने र जल लिएर आउने गरेकाले उनलाई दुःख नहोस् भनी एक रात जलेश्वरले सपनामा दर्शन दिई दीक्षा दिएका थिए। त्यसपछि बालपुरी स्वामीले चिम्टा गाडेर जल निकालेको भनाइ प्रचलित छ।
यहाँ अखण्ड रूपमा धुनी जलाइन्छ र यसलाई निभ्न दिइँदैन। ५२ धुनीमध्ये यहाँको धुनीलाई जेठो मानिन्छ। महाशिवरात्रीको मेलामा हिन्दूहरूका आराध्यदेव शिवजीलाई खुसी पार्न भाङ, धतुरो हालेर विशेष प्रसाद तयार पारिन्छ। पञ्चामृतमा समेत थोरै भाङ मिसाइएको हुन्छ र त्यो प्रसाद सबै भक्तजनलाई बाँडिन्छ। मेलाको अवसरमा भजनकीर्तनका साथै नाचगान गरेर रमाइलो गर्ने चलन छ।
३. मन्दिरको महत्त्व
जलेश्वर मन्दिर प्राकृतिक सौन्दर्य र धार्मिक आस्था दुवै दृष्टिले महत्त्वपूर्ण छ।
- धार्मिक महत्त्व: महाशिवरात्रीमा लाग्ने मेलाले यसको धार्मिक महत्त्वलाई दर्शाउँछ।
- प्राकृतिक महत्त्व: जङ्गलको बीचमा खुला ठाउँमा अवस्थित मन्दिरको वातावरण शान्त, एकान्त र रमाइलो छ। यो स्थान ध्यान, तपस्या र योगका लागि उपयुक्त मानिन्छ।
- वन्यजन्तु: बिहानको समयमा मृग, स्याल, कालिज जस्ता जंगली पशुपक्षी समेत देख्न सकिन्छ, जसले यसको पर्यावरणीय महत्त्वलाई बढाउँछ।
- विकासको पहल: गाउँपालिकाले यस मन्दिरलाई प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्य बनाउन विशेष ध्यान दिएको छ। मन्दिरको पुनर्निर्माण र नवनिर्माणका साथै शिव पार्वतीको मूर्ति र शिवलिङ्गको स्थापना गरिएको छ। निर्माणाधीन १०८ धारा ले मुक्तिनाथ पुगेको झल्को दिनेछ।
- आर्थिक सम्भावना: यहाँ जैविक महत्त्वका साथै आर्थिक आम्दानी हुन सक्ने विभिन्न बिरुवा रोपिएकाले जलेश्वर मन्दिर आर्थिक दृष्टिले पनि महत्त्वपूर्ण गन्तव्य बन्न सक्ने देखिन्छ।
४. विकासका सम्भावनाहरू
जलेश्वर मन्दिरलाई पूर्ण पर्यटकीय गन्तव्य बनाउन निम्न कार्य गर्न सकिन्छ:
- पर्यटकीय पूर्वाधार: सुन्दर फूलबारी र व्यवस्थित पार्किङ स्थल को निर्माण।
- बाल उद्यान: सेरोफेरोका विद्यालयबाट वनभोज आउने विद्यार्थीलाई आकर्षित गर्न बाल उद्यान निर्माण गर्न सकिन्छ, जसले उनीहरूलाई रम्ने र सिक्ने वातावरण सिर्जना गर्छ।
- वनभोज व्यवस्थापन: वनभोजका लागि आवश्यक बिजुली, पानी र चुला को व्यवस्था गरी टोलीसँग शुल्क उठाउन सकिन्छ।
- संरक्षण र सुरक्षा: मन्दिरको जग्गा छुट्याई प्रवेशद्वार र तारबारको निर्माण गर्न सकिएमा मन्दिरको संरक्षणमा टेवा पुग्नेछ।
५. यातायात र पहुँच
जलेश्वर मन्दिरमा पुग्नका लागि सार्वजनिक तथा निजी सवारी साधन दुवैको प्रयोग गर्न सकिन्छ।
- सडक मार्ग: यहाँ पुग्नका लागि ग्राभेल गरिएको सडक उपलब्ध छ।
- सार्वजनिक यातायात: हार्थोक-छहरा सडकखण्डको बतासे बजारमा ओर्लिएर करिब आधी घण्टा पैदल हिँडेर मन्दिर पुग्न सकिन्छ। सडक छेउ नजिकै भएकाले ठिमुरे जाने जिपहरूबाट पनि यहाँ पुग्न सकिन्छ।
निष्कर्ष:
रिब्दीकोट गाउँपालिकाको जलेश्वर मन्दिर धार्मिक आस्था, प्राकृतिक सौन्दर्य र ऐतिहासिक पृष्ठभूमिले भरिपूर्ण छ। यसको संरक्षण, सम्वर्द्धन र विकासका सम्भावनाहरूलाई मूर्त रूप दिन सकेमा यो पाल्पा जिल्लाकै एक महत्त्वपूर्ण र आकर्षक पर्यटकीय गन्तव्यको रूपमा स्थापित हुनेछ।
