तानसेन। पाल्पा र स्याङ्जा जिल्लाको सिमाना तथा लुम्बिनी र गण्डकी प्रदेशलाई जोड्ने प्रसिद्ध सिद्धार्थ राजमार्गको राम्दी पुल नजिकै सिद्ध गुफा (सिद्धबाबा मन्दिर) अवस्थित छ। भौगोलिक रूपमा यो गुफा पाल्पाको बगनासकाली गाउँपालिका वडा नं. ५, राम्दीस्थित पवित्र कालीगण्डकी नदीको किनारमा पर्दछ। राजमार्गको राम्दी पुलबाट मात्र १० मिनेटको पैदल यात्रामा पुग्न सकिने यो गुफा धार्मिक, ऐतिहासिक तथा पर्यटकीय दृष्टिकोणले पश्चिम नेपालकै एक महत्त्वपूर्ण तर अझै पनि केही ओझेलमा परेको गन्तव्य हो।

कालीगण्डकीको कलकल धून र शान्त वातावरणको बीचमा रहेको यस गुफाको तथ्य र महिमालाई तल प्रस्तुत गरिएको छ।

१. पौराणिक मान्यता र नामकरण
राम्दी क्षेत्र र यस गुफाको नामकरणका पछाडि दुईवटा रोचक सामाजिक तथा पौराणिक धारणाहरू छन्:

रामायणकालीन प्रसङ्ग: त्रेतायुगमा भगवान श्री रामचन्द्र र द्वापरयुगमा भगवान श्री कृष्ण समेत यस क्षेत्रमा आएर केही समय बसेको र तपस्या गरेको हुनाले ‘रामको नदीको घाम’ हुँदै यस ठाउँको नाम ‘राम्दी’ रहन गएको जनविश्वास छ।

मगर भाषाको पृष्ठभूमि: अर्कोतर्फ, पाल्पाका इतिहासकारहरूका अनुसार मगर भाषामा विशाल भिरको बाटोलाई ‘रयाम’ र पानीलाई ‘डि’ भनिन्छ। १२ मगरात कालमा भिरको बाटो हिँड्ने बटुवाहरूले यहाँको चिसो मूलको पानी पिउने र आराम गर्ने गरेकाले यसलाई ‘रयामडी’ भनियो, जुन पछि अपभ्रंश भएर ‘राम्दी’ बन्यो।

२. सिद्ध गुफाको इतिहास र रोचक तथ्य
यस गुफाको खोज र यहाँ सिद्धबाबाको स्थापनासँग जोडिएको इतिहास निकै चमत्कारिक छ:

सुनवीर माझीको कथा: पुराना लिखत र इतिहास अनुसार तत्कालीन पाल्पाका सेनवंशी राजा मणिमुकुन्द सेनले सुनादी क्षेत्रका केशव भट्टराईलाई यो भूमि दिएका थिए। भट्टराईका गोठाला सुनवीर माझी (जो सिद्धका परम भक्त थिए) एकदिन चरा जस्तै उडेर यस गुफाभित्र पसी अलप (गायब) भएको लोककथन छ। सोही समयदेखि यसलाई ‘सुनगुफा’ वा ‘सिद्धगुफा’ भन्न थालियो।

अखण्ड धुनी (वि.सं. १९६५ देखि): यस गुफाको सबैभन्दा ठूलो विशेषता भनेको यहाँ वि.सं. १९६५ देखि निरन्तर बलिरहेको अखण्ड धुनी र अखण्ड दीप हो, जुन आजका दिनसम्म पनि निभेको छैन।

महात्मा तारापुरीको योगदान: वि.सं. २०१४ सालमा बराङ्गदीका महात्मा तारापुरी यस गुफामा आएर तपस्या गरेपछि यस क्षेत्रको भौतिक विकास र प्रचार-प्रसारले तीव्रता पाएको थियो।

३. धार्मिक महिमा र गुफाभित्रको बनोट
सिद्ध गुफालाई ऋषिमुनिहरूको पवित्र तपस्यास्थल र शक्तिको केन्द्र मानिन्छ।

पातालेश्वर महादेव र जलधारा: गुफाको प्रवेशद्वारबाट करिब ५ मिटर तल ओर्लिएपछि एउटा फराकिलो ठाउँ आउँछ। गुफाभित्र प्राकृतिक रूपमै विभिन्न देवीदेवताका शिला र मूर्तिहरू बनेका छन्। शिलामाथि प्राकृतिक रूपमै पानीका थोपाहरू बर्सिएर सेचन (जलाभिषेक) भइरहेको दृश्य देख्न सकिन्छ। गुफाको तल्लो भागमा पातालेश्वर महादेव विराजमान हुनुहुन्छ।

मनोकामना पूरा हुने विश्वास: पवित्र मनले यस गुफामा आकर भाकल गर्दा मनोकाङ्क्षा पूरा हुने र दुःखकष्ट नाश हुने धार्मिक विश्वास छ। यहाँ हरेक महिनाको पूर्णिमाका दिन सिद्धबाबालाई रोट (विशेष परिकार) चढाउने र दूधको धार दिने परम्परा छ।

विशेष मेला: कालीगण्डकीमा स्नान गरी कात्तिक एकादशी, माघे सङ्क्रान्ति, महाशिवरात्रि, वैशाख एकादशी र पितृमोक्षका दिन यहाँ पूजाआजाका लागि भक्तजनहरूको ठूलो भीड लाग्छ। लामो समय खडेरी पर्दा यहाँ पानी माग्ने (पुकार्ने) धार्मिक तथा सामाजिक परम्परा समेत छ। सुन गुफा भनेर चिनिने यो स्थानलाई स्वदेशी र विदेशी धार्मिक पर्यटकले अवलोकन गर्ने गर्दछन् । यो स्थानमा विषेशगरी गाई भैसीको दुध चडाउने प्रचलन छ । यसी गाई भैसी व्याएपछि दुध चडाएमा बस्तुभाउ र परिवारमा पनि राम्रो हुन्छ भन्ने धार्मिक मान्यता रहेको छ ।

यस्तै नयाँ अन्न भित्र्याएपछि पनि गुफामा ल्याएर पूजा गरी चडाउने प्रचलन रहेको छ। यो स्थनमा १ सताप्दी भन्दा अघिदेखि अखण्ड धूनी निरन्तर रहेको छ । यो स्थानको प्रचार प्रसारका लागि स्थानीय तह तथा अन्य सरोकारवाला निकायले पहल गर्दै आएका छन् । बाटोघाटो निर्माणसंगै अन्य संरचना बनाउने कार्यमा स्थानीय तहबाट सहयोग हुँदै आएको छ । यस्तै यो स्थानमा प्रचार प्रसार विभिन्न धार्मि कार्यका लागि महायज्ञ र यज्ञहरु संचालन हुँदै आएका छन्।

कालीगण्डकीको किनार पहाडमा रहेको यो गुफाको उचित प्रचार र अन्य पूर्वाधार निर्माण गरी धार्मिक पर्यटकको आर्कषक गन्तव्य बनाउन तीनै तहका सरकारले पहल गर्नुपर्ने देखिन्छ ।

४. हालको व्यवस्थापन र वर्तमान अवस्था
हाल यस गुफा र वरपरको क्षेत्रको रेखदेख “सिद्धगुफा धार्मिक पर्यटकीय क्षेत्र विकास समिति” ले गरिरहेको छ।  गुफाकै माथि र वरपर अहिले राधाकृष्ण मन्दिर, शिव पञ्चायन मन्दिर, रामजानकी मन्दिर, भगवती मन्दिर, रामानुज आश्रम र हनुमान मन्दिर जस्ता संरचनाहरू बनेका छन्। गुफाभित्र प्रत्येक दिन नियमित रूपमा रुद्राभिषेक र पूजाआजा हुने गर्दछ।

निष्कर्षः
कालीगण्डकीको पवित्र तटमा रहेको पाल्पा राम्दीको सिद्ध गुफा अथाह धार्मिक र पर्यटकीय सम्भावना बोकेको क्षेत्र हो। सिद्धार्थ राजमार्गकै किनारमा रहेर पनि यसको जति प्रचार हुनुपर्ने हो, त्यति हुन सकेको छैन। सरकारी स्तर र स्थानीय तहबाट यस गुफाको प्राकृतिक तथा धार्मिक बनोटलाई संरक्षण गर्दै थप पूर्वाधार र डिजिटल प्रचार-प्रसार गर्न सकेमा यसलाई नेपालकै एक उत्कृष्ट धार्मिक-पर्यटन केन्द्रको रूपमा स्थापित गर्न सकिन्छ।